امّا تفاوت به جهت اختلاف در عرض از دو راه مىشود : يكى از آن راه است كه هر بلدي كه عرض آن بيشتر است دايره مدار حركت شمس وقمر غالبا از استقامت دورتر واضطجاع آن به سمت أفق بيشتر است ، لهذا در وقت غروب قمر در آنجا به أفق نزديك‌تر است ، وبه اين جهت قرب آن به كدورت غبار حوالي أفق بيشتر ، پس مشكل‌تر مرئى مىشود ، وليكن اين به اندك اختلاف در عرض تفاوت محسوس نمىكند ، بلكه اختلافى معتدّ به مىخواهد . ويكى ديگر از راهى است كه مذكور خواهم كرد . وامّا تفاوت به جهت اختلاف در طول ، نظر به اين است كه هر بلدي كه طول آن بيشتر واز جزاير خالدات كه مبدأ طول است - بنابر مشهور - دورتر است شمس وقمر در آنجا زودتر غروب مىكند واز بلدي كه طول آن كمتر است وروز آن كثير الطول ، زودتر شام مىشود . بنابراين ، هرگاه زمان تفاوت ما بين المغربين معتدّ به باشد در آن زمان قمر به حركت خاصهء خود حركتي مىكند واز شمس دورتر مىشود ، پس مىشود كه در بلد كثير الطول وقتي شمس غروب كند قمر متمكّن الرؤية نبود ، ودر بلد قليل الطول به جهت دور شدن قمر از شمس در زمان ما بين المغربين قمر مرئى مىشود . مثلا هرگاه طول بلدي صد وبيست درجه باشد ، وطول بلدي ديگر چهل وپنج درجه ، تفاوت بين الطولين هفتاد وپنج درجه است ، ودر بلد اوّل وقتي مغرب مىشود بايد شمس هفتاد وپنج درجهء ديگر را به حركت معدّلى حركت كند تا در بلد دوم مغرب شود ، واين هفتاد وپنج درجه را در پنج ساعت طي مىكند ودر اين پنج ساعت قمر دو درجه ، وگاهى دو درجه ونيم ، بلكه گاهى تقريبا سه درجه به حركت خاصّهء خود حركت مىكند ، پس بسا باشد در بلد اوّل هنوز در وقت مغرب ، قمر در تحت الشعاع بوده ودر بلد ثاني خارج شده ، يا در اوّل قريب به شمس بوده وخوب مرئى نمىشده ، ودر دوم به جهت بعد از شمس مرئى مىشود . واز اين راه اختلاف در عرض نيز باعث اختلاف بلدين در رؤيت هلال مىتواند شد ؛ زيرا كه اختلاف در عرض موجب اختلاف وقت غروب نيز مىشود ، اگر چه در طول اختلافى نباشد ، چه هرگاه بلدي باشد كه عرض شمالي آن چهل درجه باشد ، نهار أطول آن